Dvesta pedeset godina od usvajanja američke Deklaracije nezavisnosti predstavlja priliku da se, pored političke i državotvorne istorije Sjedinjenih Američkih Država, osvetli i jedan od najznačajnijih temelja njihovog razvoja – kultura znanja. Od samog nastanka Republike, obrazovanje je zauzimalo istaknuto mesto u američkom društvu. Univerziteti, naučne laboratorije, biblioteke i istraživački instituti vremenom su postali prostori u kojima su se susretali talenti pristigli sa svih strana sveta. Zahvaljujući toj otvorenosti, Amerika je tokom dva veka izrasla u vodeće svetsko središta nauke, visokog obrazovanja i tehnoloških inovacija.
U tom velikom mozaiku naroda i kultura svoje mesto našli su i Srbi. Dolazili su kao naučnici, profesori, istraživači, umetnici i stvaraoci, donoseći sa sobom znanje stečeno u evropskoj intelektualnoj tradiciji i razvijajući ga u novoj sredini. Neki su predavali na najuglednijim univerzitetima, drugi su svojim otkrićima menjali tok nauke i tehnike, a svi zajedno postali su deo istorije američkog akademskog i kulturnog prostora.
Među njima se najpre izdvaja ime Nikole Tesle (1856 – 1943). Istina, Tesla nije pripadao krugu univerzitetskih profesora niti je gradio akademsku karijeru u uobičajenom smislu te reči. Njegova učionica bile su laboratorije, a predavanja pronalasci koji su menjali svakodnevni život čitavog čovečanstva. Razvoj naizmenične struje, elektromotora, visokofrekventnih struja i brojnih drugih otkrića postao je temelj savremenih studija elektrotehnike i fizike. Već više od jednog veka generacije studenata širom sveta upoznaju nauku upravo kroz Tesline ideje, eksperimente i vizionarske zamisli.
Teslin uticaj daleko prevazilazi okvire tehničkih nauka. Nikola Tesla postao je jedna od najprepoznatljivijih kulturnih ikona modernog doba, ličnost koja podjednako pripada istoriji nauke, književnosti i popularne kulture. Autobiografija „Moji izumi“, brojni eseji i javna predavanja svedoče o izuzetnom književnom daru, dok su život i delo poslužili kao nadahnuće piscima, istoričarima, dramskim autorima i filmskim stvaraocima širom sveta. Tesla je tako postao redak primer naučnika čiji je intelektualni autoritet izrastao u univerzalni kulturni simbol.
Ipak, kada je reč o neposrednom doprinosu srpskih intelektualaca američkom univerzitetskom obrazovanju, jedno ime zauzima sasvim posebno mesto.
Mihajlo Pupin – profesor koji je spojio dve akademske tradicije
Kada se govori o Srbima koji su ostavili dubok trag u američkom obrazovanju, ime Mihajla Pupina (1854 – 1935) zauzima mesto koje je teško uporediti sa bilo kojim drugim. Svetska slava koju je stekao kao pronalazač, fizičar i dobitnik Pulicerove nagrade često zaseni njegovu najdugotrajniju životnu ulogu – univerzitetskog profesora. Upravo je katedra postala prostor na kojem je njegov uticaj dobio najširi i najtrajniji oblik.
Posle školovanja u Evropi, Pupin je naučnu zrelost dostigao u Sjedinjenim Američkim Državama, a svoj radni vek gotovo u celini vezao za Univerzitet Kolumbija u Njujorku. Tokom više od četiri decenije predavao je matematičku fiziku i elektrotehniku u vremenu kada su ove oblasti prolazile kroz revolucionarne promene. Telefon, radio, elektrifikacija i savremene telekomunikacije postepeno su menjali svakodnevni život, dok su univerziteti postajali mesta na kojima su nastajale ideje buduće tehnološke civilizacije.
Pupin je pripadao onoj vrsti profesora koji su nastavu i naučno istraživanje doživljavali kao jedinstven poziv. Studentima je prenosio najnovija znanja, a istovremeno je u laboratoriji razvijao rešenja koja su ulazila u industrijsku primenu. Čuveni Pupinovi kalemovi predstavljali su jedno od ključnih otkrića u razvoju telefonskih mreža na velikim udaljenostima, ali su istovremeno pokazali kako univerzitetska nauka može neposredno da oblikuje tehnološki razvoj čitavog društva.
Posebnu vrednost profesorskog rada predstavljala je sposobnost da kod studenata probudi istraživačku radoznalost. Savremenici su svedočili da su predavanja spajala matematičku preciznost, široku kulturu i izuzetnu govorničku darovitost. Nauka je u njegovoj učionici predstavljala način mišljenja, a ne samo skup činjenica. Upravo zato je ostavio dubok trag u generacijama mladih inženjera i istraživača koji su nastavili razvoj američke nauke.
Pupinovo nasleđe obuhvata i oblast književnosti. Autobiografija „Od pašnjaka do naučenjaka“ predstavlja jedno od najlepših svedočanstava o snazi obrazovanja, lične upornosti i duhovnog uzdizanja. Za tu knjigu dobio je Pulicerovu nagradu, čime je stekao jedinstveno mesto među naučnicima svoga doba. Tako se njegov stvaralački opus prostire od laboratorije i univerzitetskog amfiteatra do američke književnosti, gde je ostavio delo trajne dokumentarne i umetničke vrednosti.
Pupinov život pokazuje da univerzitetski profesor može biti istraživač, pronalazač, pisac, dobrotvor i graditelj mostova između naroda. Zbog toga on ostaje najistaknutiji predstavnik srpskog intelektualnog prisustva u istoriji američkog visokog obrazovanja.
Nastavljači Pupinovog intelektualnog nasleđa
Pupinov primer dobio je svoje nastavljače u čitavom nizu srpskih naučnika, profesora i stvaralaca koji su tokom dvadesetog i dvadeset prvog veka svojim radom obogatili američki akademski i kulturni prostor. Njihove oblasti bile su različite – od fizike i sistemskih nauka do filma i književnosti – ali ih je povezivala ista težnja ka znanju, stvaralaštvu i prenošenju iskustva novim generacijama.
Posebno mesto pripada pesniku Čarlsu Simiću (1938 – 2023), jednom od najznačajnijih američkih pesnika druge polovine dvadesetog veka. Rođen u Beogradu, Simić je kao mladić stigao u Sjedinjene Američke Države, gde je izgradio izuzetnu književnu i profesorsku karijeru. Više od tri decenije predavao je englesku književnost i kreativno pisanje na Univerzitetu Nju Hempšir, utičući na generacije mladih pisaca. Njegov pesnički opus nagrađen je najvišim američkim književnim priznanjima, među kojima se posebno izdvaja Pulicerova nagrada za zbirku pesama „Svet se ne završava“. Doprineo je popularizaciji srpske književnosti prevodeći Vaska Popu, Ivana V. Lalića, Milorada Pavića, Radmilu Lazić i druge književnike.
U oblasti prirodnih nauka značajan trag ostavio je fizičar Bogdan Maglić (1928 – 2017), čiji je naučni rad u Sjedinjenim Američkim Državama bio povezan sa razvojem nuklearne fizike. Na Univerzitetu Kalifornije radio je od 1961. godine i tamo otkriva elementarnu česticu omega pi mezon kojoj daje ime „S čestica“. Dokumentaciju o tom otkriću zaveštao je Istorijskom arhivu u Somboru. Kao istraživač i profesor učestvovao je u stvaranju naučnog podmlatka i nastavljanju tradicije u kojoj su univerziteti bili središta fundamentalnih otkrića.
Sličan spoj naučnog istraživanja i univerzitetskog rada predstavlja i Mihailo Mesarović (1928), profesor Kejs univerziteta u Klivlendu, Ohajo, i jedan od pionira teorije sistema. Predavao je matematiku i sistemski inženjering. Studije složenih sistema, upravljanja i globalnog razvoja proširile su granice više naučnih oblasti i pokazale snagu interdisciplinarnog pristupa koji je postao jedno od obeležja modernog univerziteta.
Umetničko obrazovanje u Americi obogatio je Slavko Vorkapić (1894 – 1976), pionir filmske montaže i profesor na Univerzitetu Južne Kalifornije. Njegov pedagoški rad povezao je filmsku teoriju, vizuelnu kulturu i praktično stvaralaštvo, ostavljajući trajan uticaj na generacije filmskih autora.
Svi ovi primeri pokazuju širinu srpskog intelektualnog prisustva u Americi. Od Teslinih laboratorija i Pupinove katedre na Kolumbiji, preko naučnih instituta i univerzitetskih učionica, do pesničkih radionica i filmskih škola, stvarao se jedan zajednički prostor u kojem su znanje i kreativnost postali trajna veza između dva sveta.
U godini kada Sjedinjene Američke Države obeležavaju dvesta pedeset godina od Deklaracije nezavisnosti, priča o srpskim naučnicima, profesorima i stvaraocima dobija posebnu simboličku vrednost. Ona svedoči o snazi obrazovanja kao temelja jednog društva i o ulozi pojedinaca koji su svojim radom širili granice ljudskog znanja.
Nikola Tesla predstavljao je vizionara čije su ideje promenile razumevanje elektriciteta i otvorile put savremenom tehnološkom dobu. Mihajlo Pupin predstavljao je ideal profesora i naučnika koji je istraživanje, nastavu i kulturu povezao u jedinstvenu celinu. Čarls Simić, Bogdan Maglić, Mihailo Mesarović, Slavko Vorkapić i mnogi drugi nastavili su taj put u svojim oblastima, ostavljajući trag u američkom univerzitetskom i kulturnom životu.
Njihove biografije pokazuju da znanje predstavlja jedan od najmoćnijih oblika povezivanja naroda. Čovek koji predaje, istražuje i stvara prevazilazi granice jednog vremena i jedne zemlje, jer njegove ideje nastavljaju da žive kroz učenike, čitaoce, istraživače i nove generacije stvaralaca.
Zato nasleđe srpskih intelektualaca u Americi pripada široj istoriji svetske nauke i kulture. U toj istoriji Mihajlo Pupin zauzima posebno mesto kao čovek koji je između dva kontinenta izgradio most znanja, pokazujući da najveće veze među ljudima stvaraju obrazovanje, istraživanje i vera u snagu ljudskog uma.
Autor: Milan Stanković