Godina u kojoj se obeležava 420 godina od objavljivanja “Don Kihota” Migela de Servantesa (prvi deo – 1605. godine) predstavlja priliku za promišljanje jednog od ključnih tekstova evropske kulture. Ova godišnjica možda je i poseban povod da se roman sagleda kao živo i dinamično delo koje istovremeno pripada školskoj lektiri, univerzitetskom kanonu i savremenim teorijskim raspravama o prirodi fikcije. Upravo ta višeslojnost čini “Don Kihota” izuzetno zahtevnim i vrlo podsticajnim za nastavu i akademsko tumačenje.
Istorijski i biografski kontekst: ideja rođena u zatvoru
Značajan podatak u razumevanju geneze romana jeste činjenica da je njegov zametak nastao u periodu kada je Servantes boravio u zatvoru, zbog navodnih „nepravilnosti“ koje je počinio kao poreznik. Taj biografski detalj ukazuje na specifičan društveni i egzistencijalni položaj autora. Zatvor u Servantesovom slučaju predstavlja prostor društvene marginalizacije, tako daleko od romantičarske scene „stvaralačkog uzleta“. „Don Kihot“ se oblikuje iz perspektive pisca koji je iskusio institucionalnu kaznu, možda i nepravdu, nestabilnost sopstvenog položaja i duboki rascep između ideala i stvarnosti.
Taj rascep, na neki način, postaje strukturni princip romana: svet u kojem viteški ideali više nemaju stvarno uporište, ali zadržavaju moć da oblikuju ljudsku svest. Don Kihot se tako pojavljuje kao složena figura koja kroz svoju zabludu razotkriva prazninu istorijskog trenutka i krizu vrednosti ranog modernog doba.
Novine koje Don Kihot unosi u evropsku prozu
Servantesov roman se s pravom smatra jednim od temelja moderne evropske proze. Inovacije obuhvataju širok spektar poetičkih i narativnih pomeranja:
Radikalni raskid sa viteškim romanom – Don Kihot funkcioniše kao parodija koja istovremeno razgrađuje vitešku tradiciju, ali na jedan poseban način afirmiše njenu nekadašnju etičku i imaginarnu snagu.
Psihološka kompleksnost likova – Don Kihot i Sančo Pansa pojavljuju se kao dinamični književni karakteri koji se razvijaju u međusobnom odnosu i komunikaciji. Posebno je značajan proces uzajamnog uticaja: „sančoizacija“ Don Kihota i „donkihotizacija“ Sanča.
Otvorena, epizodična struktura – roman odbacuje strogu kompozicionu zatvorenost i približava se životnoj nepredvidivosti, što će postati jedna od ključnih odlika modernog romana.
Metafikcijski elementi: roman koji misli o sebi
Jedna od vrlo značajnih odlika „Don Kihota“ jesu njegovi metafikcijski slojevi. Servantes u roman uvodi fiktivne hroničare, poput Sida Hameta Benegalija, problematizuje pitanja izvora, prevođenja i pouzdanosti pripovedanja i podseća čitaoca na konstruisanu prirodu teksta.
Posebnu težinu ima drugi deo romana, u kojem likovi poseduju znanje o postojanju prvog dela „Don Kihota“. Na taj način Servantes otvara pitanja autorstva, recepcije i odnosa između fikcije i stvarnosti, čime unapred postavlja teme koje će tek u XX veku postati središnje u teoriji književnosti.
Don Kihot u srednjoj školi: između priče i simbola
U srednjoškolskoj nastavi Don Kihot se može predstaviti kao roman o sukobu ideala i stvarnosti, o snazi mašte i granicama iluzije. Nastavni fokus poželjno je usmeriti na:
– jasnu narativnu liniju i najreprezentativnije epizode;
– odnos Don Kihota i Sanča kao dijalog idealizma i praktične mudrosti;
– humor kao sredstvo društvene i kulturne kritike.
Posebno je važno prevazići redukciju romana na anegdotsku priču o borbi sa vetrenjačama i tu metaforu iskoristiti kao polazište za razgovor o odnosu pojedinca prema dominantnim predstavama stvarnosti.
Don Kihot na fakultetu: roman kao teorijski izazov
Na univerzitetskom nivou, Don Kihot se otvara kao složen tekst koji zahteva upotrebu različitih analitičkih i teorijskih pristupa. U tom kontekstu moguće je:
– sistematično analizirati metafikcijske strategije romana;
– razmatrati delo u svetlu nastanka modernog subjekta: to znači čitati roman kao priču o pojedincu koji sebe konstituiše kroz sopstvenu svest, uverenja i izbore, uprkos neskladu sa društvenom stvarnošću u kojoj živi. „Don Kihot“ se u tom ključu otkriva kao jedan od prvih romana koji tematizuje pojavu subjekta čiji identitet proizlazi iz unutrašnjeg odnosa prema svetu, a ne iz unapred datih društvenih uloga;
– upoređivati Servantesov roman sa kasnijim romanopiscima kao što su Flober, Džojs, Kafka, ali i savremenim autorima, poput Pola Ostera koji u „Njujorškoj trilogiji“ problematizuje pitanje nastanka „Don Kihota“;
– preispitivati odnos istorije, fikcije i ideologije: „Don Kihot“ pokazuje da se istorija ne pojavljuje neposredno, već u obliku priče. Servantes uvodi hroničare, prevodioce i posrednike, čime otkriva da i istorijski izveštaji funkcionišu kao narativne konstrukcije. Preispitivanje odnosa između istorije i fikcije podrazumeva uvid da granica između „stvarnog“ i „ispričanog“ nije apsolutna, već uslovljena načinom pripovedanja. Fikcija u romanu nije suprotstavljena istini, već postaje način njenog tumačenja. Don Kihotovo poimanje sveta zasnovano je na viteškim romanima, ali se upravo kroz tu fikciju razotkriva istorijska stvarnost epohe u kojoj su ti ideali postali anahroni. Fikcija se, tako, umesto kao bekstvo od stvarnosti, pokazuje kao oblik kritičkog uvida.
A ideologija deluje kao filter kroz koji se i istorija i fikcija čitaju i razumeju. Viteški romani u „Don Kihotu“ nose jasnu ideološku matricu časti, hijerarhije i herojstva, dok Servantesov tekst razotkriva njihovu istorijsku uslovljenost. Preispitivanje ideologije znači analizirati kako određeni sistemi vrednosti postaju „prirodni“ i samopodrazumevani kroz priče koje društvo prihvata. Servantes ne suprotstavlja jednu „istinu“ drugoj, već pokazuje kako svaka istina nastaje unutar određenog istorijskog i ideološkog okvira. Ovaj roman ne nudi konačnu interpretaciju stvarnosti, već nas „uči“ da budemo sumnjičavi prema svakom narativu koji se predstavlja kao apsolutan – bilo da je reč o istoriji, književnosti ili društvenim mitovima. Za savremenog čitaoca ovo pitanje dobija dodatnu težinu u svetu u kojem medijski, politički i kulturni narativi neprestano oblikuju percepciju stvarnosti. „Don Kihot“ omogućava da se još u ranom modernom kontekstu prepozna mehanizam uzajamnog delovanja istorije, fikcije i ideologije.
Dakle, preispitivati odnos između istorije, fikcije i ideologije znači analizirati način na koji se istorijska stvarnost oblikuje kroz narative, kako fikcija posreduje u našem razumevanju sveta i kako ideološki okviri određuju šta će biti prihvaćeno kao istina.
Takođe, ono što treba istaći, to je da za studente književnosti „Don Kihot“ postaje prostor u kojem se ispituju granice žanra, pojma autora i samog koncepta romana.
Don Kihot kao ogledalo savremenog intelektualca
Savremeni intelektualci se često, osim u Ahilu ili Hamletu, prepoznaju i u liku Don Kihota, naravno nikako ne zbog komičnog sloja i narativne grotesknosti, već zbog, reklo bi se, duboke egzistencijalne i misaone pozicije „viteza tužnog lika“. To prepoznavanje zasniva se na upornom Don Kihotovom insistiranju na smislu u svetu koji je smisao već relativizovao. Don Kihot živi u vremenu u kojem su veliki narativi viteštva, časti i uzvišenog delovanja izgubili društvenu validnost, ali su zadržali unutrašnju etičku privlačnost. Upravo u tom rascepu između unutrašnjeg uverenja i spoljašnjeg sveta savremeni intelektualac prepoznaje sopstvenu poziciju.
Suočen sa društvom u kojem dominiraju pragmatizam, tržišna logika i površna racionalnost, intelektualac koji insistira na složenom mišljenju, istini, vrednostima i kritici moći, a ne slepoj poslušnosti zarad trenutnih benefita, često deluje anahrono. Kao i Don Kihot, on govori jezikom koji više nije opšteprihvaćen, poziva se na ideale koji se doživljavaju kao naivni ili nepraktični i deluje u prostoru u kojem se intelektualni napor sve češće doživljava kao uzaludan. U tom smislu, donkihotovska figura postaje simbol intelektualne usamljenosti i etičke istrajnosti.
Međutim, identifikacija sa Don Kihotom podrazumeva svesno prihvatanje misaonog rizika. Savremeni intelektualac u Don Kihotu prepoznaje obrazac otpora redukovanoj stvarnosti. Njegova „zabluda“ pokazuje se kao oblik kritičke svesti, kao odluka da svet ne prihvati isključivo onakvim kakvim se nudi, bez postavljanja pitanja o pravednosti tog istog sveta, smislu i moralnim temeljima. Upravo tu Don Kihot prestaje da biva figura poraza i postaje figura kritičke slobode.
Zato Don Kihot u savremenom intelektualnom čitanju funkcioniše kao paradigma položaja mišljenja u svetu koji više ne veruje u mišljenje kao društvenu vrednost. U tom svetu, donkihotovski gest označava odluku da se istraje u mišljenju i onda kada ono gubi svoju neposrednu efikasnost. Drugim rečima, takav donkihotovski gest označava odluku da se istraje u mišljenju koje odbija pojednostavljenja, koje insistira na kompleksnosti realnog sveta, moralnoj odgovornosti i pravu da se postavljaju neprijatna pitanja o smislu, vrednostima i oblicima moći.
Don Kihot kao trajni intelektualni izazov
Posle 420 godina, Don Kihot se potvrđuje kao delo koje istrajava u svojoj otvorenosti za nova čitanja. On objedinjuje komično i tragično, arhaično i izrazito moderno, školsku lektiru i teorijski izazov. Upravo u tom spoju leži trajna kulturna i intelektualna vrednost ovog romana.
Za profesore i studente, delo predstavlja priliku za temeljno preispitivanje prirode književnosti: načina na koji se priče oblikuju, odnosa između fikcije i verovanja i pitanja gde se nalazi granica između ludila, slobode i kritičkog mišljenja.
Autor: Milan Stanković, prof. srpskog jezika i književnosti iz Bora