220 godina od rođenja i 170 godina od smrti velikog srpskog pisca i intelektualca
Jovan Sterija Popović (1806–1856) predstavlja centralnu figuru srpske kulture XIX veka, čiji značaj prevazilazi okvir jednostavnog istorijskog pregleda. Ime ovog pisca najčešće je povezivano sa osnivanjem srpske drame i neprevaziđenim dostignućima u komediji, ali Sterijina uloga u obrazovanju, pedagoškom radu i institucionalnom oblikovanju kulturnog života Srbije dodatno će učvrstiti njegov status jednog od najvećih intelektualaca tog vremena.
Kao načelnik Ministarstva prosvete, Sterija je sistemski uređivao srpsko školstvo, uveo gimnastiku u nastavu, pokrenuo inicijativu za osnivanje Narodne biblioteke, Narodnog muzeja i Akademije nauka, kao i za donošenje prvog zakona o zaštiti kulturnih spomenika. Piščeva pedagoška osećajnost daleko je od apstraktne: on je na obrazovanje gledao kao na instrument formiranja svesnih i racionalnih građana, sposobnih da kritički sagledaju sebe i društvo. Taj istovetan racionalni pristup prenosi i u svoj književni rad, gde komedija postaje sredstvo obrazovanja, ali i ogledalo ljudskih naravi i društvenih mehanizama.
Počeci književnog stvaranja
Sterija je započeo svoj književni rad stihovima i romantičnim dramatizacijama narodnih pesama, koje su bile u skladu sa rodoljubivom potrebom tadašnjeg vremena. Kasnije stvara nešto bolje istorijske drame, zapravo tragedije, poput „Smrti Stefana Dečanskog“, „Vladislava“, „Lahana“ i „Skenderbega“, koje su zadovoljavale estetsku i moralnu potrebu publike, ali umetnička vrednost ostaje ograničena – retorika i usiljenost često nadmašuju životnu istinu. Tek u komediji Sterija daje punu meru svog književnog i intelektualnog talenta.
Komediograf
Komedije poput „Laže i paralaže“, „Tvrdice“ (Kir Janje), „Pokondirene tikve“, „Ženidbe i udadbe“, „Rodoljubaca“ i „Beograda nekad i sad“ – predstavljaju vrhunsko ostvarenje srpske komedije karaktera i naravi. Sterija u njima slika ljudske karaktere sa izuzetnom preciznošću, oštroumno prikazujući slabosti, manipulacije, licemerje i lažno rodoljublje. Iako su neki sadržajni, kompozicioni i komični elementi pod uticajem Molijera, Sterija ne kopira – on transformiše klasične uzore u kontekst srpskog društva i koristi ih kao instrument za kritičko osvetljavanje ljudskih pojava. U tom smislu, satirična tehnika je u isto vreme i književna i sociološka, jer pronicljivo prikazuje društvene interakcije i međusobne konflikte, kao i univerzalne ljudske osobine i moralne karakteristike koje ostaju prepoznatljive do danas.
Sociološka analiza društvenih pojava
Sterijina veština, dakle, prevazilazi karikaturu i poučnost, shvaćenu u didaktičnom smislu. On koristi komediju kao metod za sistematsko i analitičko slikanje tipova i društvenih slojeva: lik je uvek u vezi sa svojim okruženjem, a radnja sa društvenim mehanizmima. Tako na primer „Rodoljupci“ kroz likove i radnju ironično prikazuju zloupotrebu patriotizma za ličnu korist, a „Pokondirena tikva“ kroz preuveličane, karikaturalne karaktere osvetljava socijalne ambicije i potrebu da se bude „neko“ u društvu koje status i etiketu ceni više od suštinskih ljudskih vrednosti i kvaliteta. Takva slika ljudske prirode, koja kombinuje komičnu scenu sa psihološkom preciznošću, čini ove komedije i dalje aktuelnim, u vremenu kada socijalno raslojavanje, interesni motivi i licemerje nastavljaju da oblikuju ljudske odnose.
Sterijin pedagoški pristup u komediji ogleda se i u strukturi i metodi: on vodi radnju prema logičnim, racionalnim posledicama karaktera, koristi dijalog kao instrument učenja i moralne kritike, a satirična karakterizacija za publiku deluje i kao „praksa opservacije“. Njegov „razumevajući“, racionalan i trezven pristup životu i ljudskoj prirodi otvara mogućnost da komedija funkcioniše kao obrazovni instrument, ali i kao trajni sociološki i psihološki dokument.
Pisac za sva vremena
Osim dramskih ostvarenja, Sterija je ostavio i „Roman bez romana“, prvi antiroman u srpskoj književnosti, u kojem parodira pseudoistorijske romane i celokupnu književnu kulturu svog vremena. Uvođenjem digresija, dijaloga, autorskih komentara, Sterija razara romanesknu formu. Ovo delo pokazuje sposobnost da intelektualno i kritički osvetli literarne prakse, ne ograničavajući se na jedan žanr, već stvarajući multidimenzionalan pristup analizi ljudskih i književnih pojava.
Književna i prosvetna delatnost čine Steriju Popovića univerzalnim piscem i misliocem. Komedije su sredstvo obrazovanja i ogledalo za proučavanje društva, ljudske prirode i moralnih mehanizama, a pedagoški i racionalan pristup stvaranju pokazuje kako intelektualna disciplina i umetnički talenat mogu zajedno da oblikuju trajno delo. Ta istančana satirična sposobnost i danas omogućava čitanje ljudskih i društvenih pojava kroz prizmu univerzalnosti i aktuelnosti, što ga čini piscem čije komedije prestaju da budu samo literarni dokumenti svog vremena, i postaju trajni, večiti komentari ljudske prirode.
Autor: Milan Stanković, prof. srpskog jezika i književnosti iz Bora