Upis u srednju školu je, za većinu osmaka i njihovih roditelja, prvi ozbiljan susret s birokratijom koja odlučuje o nečijoj budućnosti. Pravilnik koji reguliše taj proces detaljan je i često nejasan dokument — ali u njemu se kriju pravila koja mogu biti presudna. Ovo je pregled svega što je važno znati.
Od čega se pravi ukupan zbir
Sistem počiva na dvema komponentama. Prva su ocene iz šestog, sedmog i osmog razreda: prosek na kraju svakog razreda zaokružuje se na dve decimale, sva tri proseka se sabiraju, a zbir množi brojem četiri. Maksimum iz ovog dela je 60 bodova.
Druga komponenta je završni ispit, koji nosi do 40 bodova. Test iz srpskog jezika i test iz matematike nose po 14 bodova, a kombinovani test iz izbornog predmeta (biologija, geografija, istorija, fizika ili hemija — učenik bira jedan) donosi do 12 bodova.
Ukupan maksimum iz škole i završnog ispita zajedno je 100 bodova. Za upis u četvorogodišnju školu ili gimnaziju potrebno je osvoji minimum 50. Ko ne pređe taj prag, može se upisati jedino u trogodišnje stručne programe.
Takmičenja: ko dobija šta i za koji smer
Takmičarski bodovi se dodaju na vrh ovog zbira, ali uz stroga ograničenja koja mnogi roditelji ne znaju.
Za opšti upis u gimnaziju ili stručnu školu vrednuju se isključivo takmičenja iz predmeta koji su deo završnog ispita: srpski jezik, maternji jezici nacionalnih manjina, matematika, fizika, hemija, biologija, geografija i istorija, plus tehničko i informatičko obrazovanje i fizičko vaspitanje. Strani jezici — engleski, nemački, francuski, i svi ostali — na ovoj listi ne postoje. Nagrada iz nemačkog ili francuskog na državnom takmičenju ne donosi ni jedan bod pri upisu u opštu gimnzaiju ili bilo koji stručni smer.
Bodovi za republička takmičenja: prvo mesto donosi šest bodova, drugo četiri, treće dva. Za međunarodna takmičenja: prvo mesto dvanaest, drugo deset, treće osam. Međunarodna takmičenja koja se boduju su svega dva — Juniorska balkanska matematička olimpijada i Međunarodna juniorska naučna olimpijada iz fizike. Nijedno drugo međunarodno takmičenje se ne boduje u opštem postupku.
Vrednuju se samo rezultati iz osmog razreda. Ako takmičenje nije moglo da se održi u osmom, uzimaju se rezultati iz sedmog. Ako nije bilo ni osmog ni sedmog, bodovi se ne dodeljuju. Kada dete osvoji nagrade iz više predmeta, bodovi se sabiraju, ali samo iz najviše dva predmeta.
Specijalizovana odeljenja: sasvim drugi svet
Za upis u odeljenja s posebnim sposobnostima — filološka, matematička, fizička, informatička, biološko-hemijska, geografsko-istorijska, sportska i scenska — važe posebna pravila. Osnova je prijemni ispit koji se polaže pre završnog, a sva bodovna logika je drugačija.
Filološka gimnazija: prijemni ispit se sastoji od testa iz srpskog (ili maternjeg) i jednog stranog jezika (engleski, francuski, nemački ili ruski). Svaki test nosi do 120 bodova, ukupno 240. Uslov za prolaz je minimum 60 bodova na svakom delu. Ovde takmičenje iz stranog jezika i te kako računa: republičko prvo mesto iz srpskog ili stranog jezika donosi 60 bodova, drugo 50, treće 40. Ovo je jedini smer gde nagrada iz nemačkog ili francuskog ima punu težinu.
Matematičko odeljenje: prijemni ispit iz matematike, do 240 bodova, prag za prolaz 120. Nagrada na državnom takmičenju iz matematike donosi 120 bodova za prvo mesto, 100 za drugo, 80 za treće.
Fizičko odeljenje: kandidat bira da li polaže test iz fizike, test iz matematike ili oba — računa se samo bolji. Pravo na rangiranje za fizičko stiče i onaj ko položi prijemni za matematičko.
Informatičko odeljenje: prijemni ispit iz matematike, isti test kao za matematičko. Ko položi matematički prijemni, automatski se može rangirati i za informatičko.
Biološko-hemijsko: test iz biologije i hemije zajedno (do 240 bodova, prag 120). Takmičenje iz biologije ili hemije nosi iste bodovne iznose kao matematičko.
Geografsko-istorijsko: test iz geografije i istorije.
Scensko i audio-vizuelna umetnost: prijemni iz poznavanja opšte kulture.
Sportsko odeljenje: nema prijemnog ispita u klasičnom smislu. Kandidat dostavlja potvrdu nadležnog nacionalnog sportskog saveza o ostvarenim rezultatima iz osmog razreda (ili sedmog ako iz osmog nije bilo moguće). Boduju se samo olimpijski i paraolimpijski sportovi. Nastup za reprezentaciju Srbije donosi 10 bodova; zlatna medalja na državnom prvenstovu osam, srebrna sedam, bronzana šest. Ko nije ostvario ni jedno od toga, ali je registrovan u nadležnom savezu, ta registracija se računa kao potvrda.
Lista želja: do 20 opredeljenja
Nakon završnog ispita i objave rezultata, svaki kandidat i roditelj mogu iskazati do 20 opredeljenja za dalje školovanje. To se radi ili elektronski putem portala Moja srednja škola ili pismeno u matičnoj osnovnoj školi. Svako opredeljenje sadrži šifru i naziv smera, naziv škole, jezik obrazovanja i trajanje. Sistem automatski raspoređuje kandidata u prvu školu s liste za koju ima dovoljno bodova.
Kada je isti broj bodova
Ako više kandidata deli isti zbir, prednost se utvrđuje ovim redom: najpre prednost ima nosilac Diplome „Vuk Karadžić“, zatim onaj ko je osvojio više bodova na takmičenjima, a potom onaj ko je imao više bodova na završnom ispitu. Za specijalizovana odeljenja, između diplome i takmičenja stoji još jedan kriterijum — bolji rezultat na prijemnom ispitu.
Privilegovani uslovi upisa: ko ima pravo
Učenici iz romske nacionalne manjine mogu se prijaviti za upis pod povoljnijim uslovima. Broj bodova koji su ostvarili na osnovu uspeha iz škole i završnog ispita uvećava se za 30% od razlike do 100. Ako uz to žive u porodici koja je korisnik novčane socijalne pomoći, uvećanje je 35%. Isti mehanizam važi i za polaznike koji su osnovno obrazovanje završili po programu funkcionalnog osnovnog obrazovanja odraslih. Ove dve kategorije ne mogu istovremeno koristiti oba osnova za uvećanje bodova.
Muzičke i baletske škole: poseban sistem
Za muzičke škole, bodovni zbir se pravi od rezultata na prijemnom ispitu i opšteg uspeha u osnovnoj muzičkoj školi (do 30 bodova) i u poslednja tri razreda osnovne škole (do 30 bodova). Ko nije završio muzičku osnovu, polaže ispit za nivo te škole. Učenici koji upisuju muzičku školu ne popunjavaju opštu listu od 20 opredeljenja.
Za baletske škole važi sličan princip, sa sopstvenim pravilima za prolaz na prijemnom koji se ocenjuje po kriterijumima poput sceničnosti, fizičkih predispozicija, sluha i ritma.
Škola unutrašnjih poslova
Ovo je posebna kategorija s posebnim konkursom. Kandidat mora biti srpski državljanin s prebivalištem u Srbiji najmanje godinu dana, mlađi od 17 godina, bez izrečene vaspitne mere ili krivičnog postupka. Prijemni ispit obuhvata opšti lekarski pregled, proveru bazično-motoričkog statusa, psihološku selekciju i specijalistički lekarski pregled. Svaki deo je eliminacioni. Rang lista se pravi od bodova sa završnog ispita, ocena iz škole, psihološke i motoričke provere — a takmičarski bodovi se dodaju povrh toga.